De RTI techniek werkt. Hoe krijgt Netbeheer Nederland de rest in beweging?
Uitdaging
Met de Realtime Interface (RTI) kunnen netbeheerders de invoeding van bijvoorbeeld zon- en windparken tijdelijk terugbrengen als het net overbelast dreigt te raken. De techniek werkte, maar hoe maak je er een product van dat sector én markt omarmen?
Resultaten
Eén sectorbreed programma met een regiegroep met vertegenwoordigers van de netbeheerders, werkgroepen en marktpartijen die nadrukkelijker betrokken worden bij de ontwikkeling. Er ligt een werkbaar product dat klaarstaat voor de stap van ontwikkelen naar toepassen.
Klant
Netbeheer Nederland, de brancheorganisatie van de energienetbeheerders in Nederland. Zij ontwikkelt de RTI namens de netbeheerders voor de hele sector.
In het kort
Netcongestie dwingt netbeheerders om de bestaande capaciteit slimmer te benutten. De Realtime Interface (RTI) helpt daarbij: een “dimknop” waarmee netbeheerders de invoeding van zon- en windparken tijdelijk kunnen terugbrengen. De techniek werkte, maar een werkende techniek is nog geen product dat wordt gebruikt. Onder de vlag van Netbeheer Nederland bracht nlmtd beleid, beheer, implementatie, communicatie en klantbelang samen in één programma, met de netbeheerders én de markt aan tafel. Het resultaat is een werkbaar product, klaar voor de volgende fase.
Uitdaging
Een 'dimknop'
Op een zonnige en winderige dag produceren zonnepanelen en windmolens soms meer elektriciteit dan het net op dat moment aankan. Netbeheerders kunnen dan ingrijpen om overbelasting en schade te voorkomen. De Real Time Interface maakt het mogelijk om de invoeding tijdelijk te dimmen, in plaats van een installatie volledig af te schakelen.
Zo’n technische oplossing wordt steeds relevanter. Jarenlang was het Nederlandse elektriciteitsnet ingericht op een vrij eenvoudige belofte: wie capaciteit nodig had, kon die aanvragen en kreeg die in principe ook. Door de energietransitie is die vanzelfsprekendheid verdwenen. Op steeds meer plekken zit het net vol en staan bedrijven op een wachtlijst voor een nieuwe of zwaardere aansluiting. Daarmee verandert ook de manier waarop we naar het elektriciteitsnet kijken. Alleen meer kabels en transformatorstations bouwen is niet voldoende. De beschikbare capaciteit moet ook slimmer en flexibeler worden gebruikt. De RTI kan daar een belangrijke rol in spelen
Van techniek naar bruikbaar product
De technische ontwikkeling van de RTI was al enkele jaren onderweg. Maar een technisch werkende dimknop is nog geen product dat op grote schaal wordt gebruikt, er was meer nodig. Hoe zet je de RTI in? Welke afspraken en vergoedingen horen daarbij? Hoe zorg je dat verschillende netbeheerders gezamenlijk optrekken? En vooral: hoe ontwikkel je iets waar niet alleen de netbeheerder, maar ook de markt mee uit de voeten kan?
Proces
nlmtd pakte de opgave daarom in vijf stappen aan. Eerst werd de blik verbreed van de techniek naar de hele keten: beleid, beheer, implementatie, communicatie en klantbelang. Daarna kwam er regie, met één programma, een regiegroep van netbeheerders, werkgroepen per thema en heldere governance. Vervolgens kwam de markt aan tafel om al tijdens de ontwikkeling te toetsen wat de RTI kost, oplevert en vraagt. Ondertussen bleef het programma koers houden in een snel veranderend energielandschap. Zo ligt er nu een werkbaar product, klaar voor de stap van bouwen naar gebruiken.
Deepdive in het proces
De techniek was er. Nu de rest nog
Toen Marijke Vos, Director bij nlmtd, bij het programma betrokken raakte, was de ontwikkeling van de RTI vooral technisch gedreven. Er was veel kennis over protocollen, standaarden en netveiligheid. Tegelijkertijd lagen er nog heel andere vragen op tafel.
Want wat gebeurt er nadat je technisch kunt dimmen? Onder welke voorwaarden zet een netbeheerder de RTI in? Welke vergoeding krijgt een klant wanneer die tijdelijk minder elektriciteit kan invoeden? Hoe regel je dat vervolgens administratief bij verschillende netbeheerders? En waarom zou een klant vrijwillig meewerken aan iets waar in eerste instantie vooral de netbeheerder baat bij heeft?
“Netbeheerders zijn goed in staat om producten en diensten te ontwikkelen die helpen om netcongestie te verminderen”, zegt Toon van Holthe tot Echten, programmamanager Productontwikkeling en -management bij Netbeheer Nederland. “Maar een goede oplossing betekent nog niet automatisch dat de markt die ook accepteert. Daarom trekken we steeds meer samen met marktpartijen op: om producten verder te verbeteren en ervoor te zorgen dat ze in de praktijk ook echt werken.”
De opdracht werd daarmee breder dan productontwikkeling alleen. De technische ontwikkeling moest verbonden worden aan beleid, implementatie, beheer, communicatie én klantbelang.
Eén product, verschillende organisaties en belangen
Daar kwam nog een tweede complexiteit bij. De RTI wordt niet voor één netbeheerder ontwikkeld, maar voor de hele sector. Dat klinkt logisch, maar samenwerken over organisatiegrenzen heen is in de praktijk niet eenvoudig. Iedere netbeheerder heeft zijn eigen organisatie, prioriteiten en uitdagingen. In het ene verzorgingsgebied is netcongestie bijvoorbeeld veel urgenter dan in het andere. En wanneer de druk toeneemt, krijgen de problemen binnen de eigen organisatie al snel voorrang boven een gezamenlijk programma.
Of, zoals tijdens het traject regelmatig voelbaar werd: samen kom je verder, maar alleen ga je soms sneller.
Marijke richtte daarom een regiegroep in met vertegenwoordigers vanuit de verschillende netbeheerders. Mensen die niet alleen zicht hadden op de RTI, maar ook op hun eigen organisatie en daar intern verbinding konden leggen. Rond specifieke vraagstukken ontstonden werkgroepen, bijvoorbeeld voor techniek, klantbelang, beleid, implementatie en beheer.
Minstens zo belangrijk was de governance eromheen. Wie mag waarover besluiten? Wie moet worden meegenomen? En hoe voorkom je dat een besluit maanden later opnieuw ter discussie komt te staan omdat ergens anders binnen een organisatie iemand een andere opvatting heeft?
Zo ontstond steeds meer structuur rondom een programma dat inhoudelijk juist veel verschillende werelden raakt.
Niet vóór de markt ontwikkelen, maar mét de markt
Een belangrijke volgende stap was om de blik verder naar buiten te richten. Netbeheerders kijken van nature sterk vanuit netveiligheid en betrouwbaarheid. Logisch: hun belangrijkste taak is zorgen dat het elektriciteitsnet blijft functioneren. Maar een marktpartij kijkt vanuit een ander perspectief. Een zonnepark, windpark of andere grootverbruiker wil weten wat een oplossing kost, wat deze oplevert en welke invloed die heeft op de bedrijfsvoering.
Om die perspectieven bij elkaar te brengen, organiseerde het programma bijeenkomsten met marktpartijen. Niet alleen brancheorganisaties, maar juist ook bedrijven die uiteindelijk met de RTI moeten werken. Dat leverde heel praktische inzichten op. Een partij met honderden zonneparken gaf bijvoorbeeld aan weinig te zien in honderden fysieke kastjes die afzonderlijk geïnstalleerd en beheerd moeten worden. Een digitale oplossing die veel eenvoudiger op meerdere locaties kan worden uitgerold, wordt een heel ander verhaal.
Ook kwamen andere vragen naar boven. Hoe vaak wordt zo’n installatie daadwerkelijk gedimd? Gebeurt dat het hele jaar of alleen tijdens bepaalde piekperioden? En in welke regio’s is het risico het grootst? Door zulke vragen al tijdens de ontwikkeling te stellen, kwam het klantbelang dichter bij de techniek te staan.
Volgens Toon zat juist daar een belangrijke kracht van Marijke. “Ze was heel goed in het verbinden van de verschillende belangen.” Als externe programmaregisseur kon ze bovendien relatief neutraal tussen de partijen staan en de wereld van de technisch georiënteerde netbeheerder verbinden aan die van commerciële marktpartijen.
Marijke was heel goed in het verbinden van de verschillende belangen.
Werken aan iets belangrijks dat niet altijd urgent voelt
Ondertussen speelde er nog een ander dilemma. De ontwikkeling van de RTI duurt jaren, terwijl de wereld eromheen razendsnel verandert. Toen de eerste stappen richting de RTI werden gezet, zag het energielandschap er anders uit. Inmiddels beheerst netcongestie de agenda van netbeheerders en volgen nieuwe ontwikkelingen elkaar snel op. Wat vandaag wordt ontworpen, moet ook over enkele jaren nog relevant zijn.
Dat maakt langetermijnontwikkeling lastig. Zeker binnen organisaties die tegelijkertijd worden geconfronteerd met zeer urgente problemen. Een groot deel van de opgave werd daarom het vasthouden van de koers. Niet door te doen alsof de wereld niet verandert, maar juist door steeds opnieuw de vraag te stellen: waar werken we uiteindelijk naartoe en wat moeten we nú regelen om daar straks te kunnen komen?
Die discussie gaat inmiddels verder dan de RTI alleen. Want als Nederland toe wil naar een energiesysteem waarin flexibiliteit veel vanzelfsprekender wordt, verandert ook de rol van netbeheerders en hun klanten. Misschien sturen we over vijf of tien jaar veel directer op het daadwerkelijke gebruik van het net. De RTI kan daarin een bouwsteen zijn.
Resultaten
Van bouwen naar gebruiken
De RTI is dan ook geen afgerond verhaal. En juist dat maakt deze case interessant. Er ligt inmiddels een werkbaar product. Technische standaarden zijn ontwikkeld, de verschillende belangen zijn beter met elkaar verbonden en de stap naar de markt is ingezet. Ook zijn communicatie en een gezamenlijk verhaal ontwikkeld om beter uit te leggen wat de RTI is en welke waarde deze kan hebben.
Tegelijkertijd begint nu misschien wel de spannendste fase: zorgen dat wat ontwikkeld is ook daadwerkelijk op grotere schaal wordt gebruikt. Toon ziet daarin al een bredere beweging. Netcongestie wordt steeds minder uitsluitend als probleem van de netbeheerders gezien. Ook bedrijven realiseren zich dat onbeperkte capaciteit niet langer vanzelfsprekend is en dat flexibiliteit onderdeel wordt van het energiesysteem van de toekomst.
Voor de RTI betekent dat een verschuiving van ontwikkelen naar toepassen. Van een technisch knap product naar een instrument dat daadwerkelijk onderdeel wordt van de dagelijkse praktijk. En misschien zit daar wel de belangrijkste les van het traject. Innovatie in een complex systeem vraagt om meer dan een goede technische oplossing. Je moet verschillende organisaties en belangen verbinden, de buitenwereld vroeg genoeg naar binnen halen en tegelijkertijd koers houden terwijl die buitenwereld voortdurend verandert.
Want pas wanneer techniek, organisaties én markt samen bewegen, kan een nieuwe oplossing echt gaan werken.
Meer weten? Wij werkten hieraan!
